Kiks Garrinchy. Studium i punctum mundiali

Zapiekły kibic liczy czas w oparciu o czteroletni cykl piłkarskich mistrzostw świata. Ktoś się urodził rok po mistrzostwach w Chile, ktoś brał ślub w dniu meczu Polski z Niemcami i tak dalej… Owe święte dla kibiców znaki wyznaczają przestrzeń czasu, nazwanego przez antropologów kolistym. O ile jednak – według tradycyjnych wykładni czasu kolistego – rzeczywistość to niezmienna, pozbawiona indywidualnej charakterystyki synteza życia i śmierci, o mundialach tego powiedzieć nie można – wszystkie były inne, indywidualnie przeżywane, każdy z nas może powiedzieć: moje mundiale! By użyć formułki Rolanda Barthes’a – każdy turniej ma swoje studium, ale i osobiste punctum. Studium jest tym, co widoczne gołym okiem, punctum – tym, co przykuwa uwagę, stanowi o blasku lub szarości, to drobiazg lub drobiażdżek, który przywoła pamięć. Często mogą to być elementy powiązane w sposób trudny do logicznego wytłumaczenia – jakieś intuicje, fantasmagorie, skojarzenia…

Nie przesadzam? W najmniejszym stopniu! Piłką interesuję się od dziecka, to ona dostarcza metafor mojej wyobraźni. A historią mistrzostw świata w piłce nożnej interesuję się chyba od zawsze. Poniżej wariacja na ten temat.

Włochy 1934. Wciąż brak poczucia realności; Mussolini; swastyki na piersiach piłkarzy niemieckich; legenda Zamory; dziwna, ale bardzo typowa dla przedwojnia architektonika stadionów; reklamy na stadionach! „Encyklopedia piłkarskich mistrzostw świata” Gowarzewskiego; Hugo Melis.

Francja 1938. Rosnąca realność; nasilająca się komercjalizacja (więcej reklam na stadionach), nowocześniejsze stadiony; Polacy (zgrupowanie w Wągrowcu, wyjazd z Poznania); Leonidas bez butów; Wilimowski – renegat (lektura książki Jelenia i Koniecznego); piłka Allen; fotografie z meczu Polska – Brazylia (przez lata znałem tylko jedną); czuć wojnę.

Brazylia 1950. Wielka Maracana; wielkie boisko; straszny upał; słońce; ładny krój strojów brazylijskich; „Biel, kolor żałoby” (tytuł z książki Jelenia i Koniecznego); mecz Anglia – USA (film „Mecz ich życia” i patetyczna przemowa Stana Mortensena – jak do dzikusów); utrwalony na filmie płacz kibiców brazylijskich; fotografia uwieczniła sędziego Readera, kończącego mecz Brazylia – Urugwaj (zwrot w historii piłki nożnej!); bramkarz Barbossa.

Szwajcaria 1954. Coraz większa realność; nowoczesny stadion „Wankdorf” w Bernie; znaczek pocztowy z Ferencem Puskasem; walka o piłkę Liebricha i Puskasa, a u góry druty wysokiego napięcia; Koreańczyk grający w okularach; głos sprawozdawcy niemieckiego relacjonującego finał; „Zły” Leopolda Tyrmanda i wiśniowe koszulki węgierskich chłopców; największa sensacja – czy Herberger już w pierwszym meczu to przewidział?; stare twarze piłkarzy (dotyczy to też wcześniejszych mistrzostw).

Szwecja 1958. Stadion „Rasunda” w Solna – w czasach dzieciństwa wydawał mi się bardzo nowoczesny (dach, dwa piętra trybun, sporo reklam); niebieskie stroje Brazylijczyków; śmieszne spodenki piłkarzy szwedzkich (niektórzy wyglądają bardzo staro – Gunnar Gren); pierwsze kolorowe fotografie z mistrzostw! Polska – ZSRR.

Chile 1962. Brak atrakcji, nigdy nie lubiłem czytać o tych mistrzostwach – nuda i bardzo daleko, jakby na innej planecie (Meksyk i Brazylia wydają się dużo bliższe); cecha absolutnie wyróżniająca – łukowate boki bramek; może jeszcze bójka Włochów z Chilijczykami.

Anglia 1966. Zupełne przeciwieństwo tamtych mistrzostw; stolica piłki nożnej; dystyngowane Wembley; wspaniała atmosfera; typowo piłkarskie stadiony; kolorowe filmy z mistrzostw; piłka „Slazenger”; Tofik Bachramow i bramka-niewidka; niebiesko-czarne stroje Włochów w meczu z Koreą; Brazylia na kolanach; Gundi Asparuchow; „Powiększenie” Antonioniego; najbardziej klasyczne z mistrzostw?

Meksyk 1970. Nie było mnie jeszcze wtedy na świecie, ale mam do tych mistrzostw stosunek emocjonalny (czasy studiów moich rodziców); słońce i upał; męczące dogrywki; Gundi Asparuchow; Peter Bonetti; piłka Adidas Telstar(najbardziej klasyczna piłka w historii, tak zwana biedronka); listy ojca relacjonujące mecze (był wtedy w Szczecinie i ściągał sygnał z telewizji enerdowskiej, nasi nie transmitowali); król Pele; parada Banksa; zielone koszulki Niemców (z kwadratowym nadrukiem); Izrael; Brazylia – najlepsza drużyna w historii piłki nożnej?

RFN 1974. Pierwsze nowoczesne mistrzostwa: bardzo współczesne umiejscowienie reklam; stroje piłkarzy z emblematami producentów, trzy paski Adidasa – aż dziwne, że mnie jeszcze nie było na świecie; Fryzura Ramona Heredii (Leon Niemczyk w „Krzyżakach”); reprezentacja Szkocji i najbardziej oldschoolowe stroje (koszulki z eleganckimi kołnierzykami, etykietki z numerami na getrach); wykwintne niemieckie albumy ze zdjęciami z mistrzostw; mecz Brazylia – Argentyna w Hanowerze (klasyk bez echa); mecz Holandia – Brazylia: piękny stadion w Dortmundzie, jupitery, obie drużyny ubrane w drugi komplet strojów); pięć minut Zairu (dodać jeszcze trzeba walkę Allego z Foremanem w Kinszasie); parada autobusów na stadionie w Monachium; reprezentacja Szwecji; polskie eliminacje; przejazd piłkarzy przez Warszawę; Gierek.

Argentyna 1978. Konfetti, serpentyny, misteryjna atmosfera na meczach Argentyny, coś jakby pogańskie święto obfitości, a z drugiej strony – szary, nudny, beznamiętny anturaż meczów rozgrywanych przy świetle dziennym; nie lubię tych mistrzostw (te bieżnie, monumentalne stadiony bez duszy); znaczek PCK na koszulkach Polaków; obcisłe stroje Argentyńczyków – tak krótkich spodenek nie było nigdy wcześniej i nigdy później; Meksyk gra w strojach Levi’s; czy wydaje mi się tylko, czy coś z tego turnieju pamiętam osobiście? Piłkarza z długą czarną brodą (Meksykanin Leonardo Cuéllar); piłki AdidasTango (charakterystyczny wzór przez lata).

Hiszpania 1982. Wakacje w Świnoujściu, oglądam w kolorowym telewizorze zawodników w białych koszulkach z czerwonym poprzecznym pasem: to mecz Polska – Peru. Podobają mi się te koszulki i chyba zaczynam interesować się piłką; Polska – Belgia już w Poznaniu: strasznie ciepło, we wszystkich mieszkaniach osiedla pootwierane okna i drzwi balkonowe; Wielotysięczny ryk po golach Bońka – prawdziwa egzemplifikacja wzniosłości! A więc pierwsze świadome przeżycia; Poza tym – pstrokate stroje Kamerunu (dla mnie to jeden z najbardziej mundialowych krajów); okoliczności meczu Brazylia – Włochy: klaustrofobiczny, dzisiaj już nieistniejący Estadi de Sarrià w Barcelonie (Makowiecki nazwał go „kurnikiem”, ludzie na pobliskich wieżowcach obserwowali mecz); reklama z piłkarzami Hiszpanii, grającymi w garniturach; mundialowe piosenki Łazuki.

Meksyk 1986. Moje najukochańsze, w pełni przeżywane mistrzostwa, chociaż wszystkie mecze bez jupiterów i nie wszystkie obejrzane (strefy czasowe); kolorowe, nasycone, pastelowe barwy; „Viva la furia Espagnole! Viva Emilio Butragueno!” – tytuł po meczu Hiszpanii z Danią; trick Socratesa przy karnym z Polską; Maradona!! (ale zupełnie nie pamiętam, czy mu kibicowałem); piłka Adidas Azteca; Josimar; całkowicie dla mnie anonimowy Lineker; nożyce Negrete; wiem, że to banalne – ale bramki Maradony w meczu z Anglią; porażka Brazylii w meczu z Francją (cieszyłem się jak głupi!); rozczarowanie po meczu Francji z RFN; w finale chyba kibicowałem Argentynie; „Onze” – „Le Numero Souvenir” – na okładce fotka Maradony i tytuł Le sacre du Maradona; gra w piłkę na Łęgach Dębińskich.

Włochy 1990. Obiektywnie były to nudne mistrzostwa, ale nie dla mnie: pierwszy turniej obejrzany w całości; Kamerun! Lineker! Kolumbia (kilka tygodni wcześniej byli na Bułgarskiej); Encyklopedia piłkarskich mistrzostw świata Andrzeja Gowarzewskiego; Urugwaj – Hiszpania (zdałem do liceum!); Niemcy – Holandia: supermecz; Brazylia – Argentyna: Maradona i wszystko jasne! Niemieckie skarby kibica – bogato ilustrowane sonderhefty; Anglia – Kamerun, kibicowałem Anglikom! Gol Linekera w meczu z Niemcami; Argentyna – Włochy… i wszystko jasne!

USA 1994. Jakoś nie lubię tych mistrzostw; brak piłkarskiej atmosfery; brak emocji; deficyt typowo piłkarskich krajów – mistrzostwa bez Urugwaju, Anglii i Szkocji! Matura i egzaminy na studia; chęć zobaczenia wszystkich meczów, nawet w porannych powtórkach (nie było to ciekawe, bo i tak znałem wyniki); pstrokaty ubiór Camposa; Bułgaria – Niemcy: upadek mitu niemieckiej piłki reprezentacyjnej; Stoiczkow, Leczkow, Trifon Iwanow (diabeł tasmański); finał z karnymi; jeszcze raz powtórzę – bez emocji, nuda (dziwne, bo wszystkim się ta impreza podobała…).

Francja 1998. Początek polonistyki; świetna atmosfera; bramka Owena; wszystko podporządkowane zwycięstwu Francji, ale bez tej nachalności sprzed ośmiu lat – Francuzi mnie nie drażnili, wydali mi się bardzo naturalnym faworytem turnieju; zmierzch starych mistrzów: Matthäus, Polster, Zubizarreta, Michael Laudrup (zaczynali grać wtedy, kiedy ja zaczynałem interesować się piłką) i narodziny nowych: Zidane, Henry, Ronaldo – te mistrzostwa są dla mnie łącznikiem między przeszłością a teraźniejszością; klęska Niemców; klęska Nigerii z Danią (nie znoszę ich od czasu czerwonej kartki Zoli podczas mistrzostw w 1994 roku).

Ostatnie turnieje zlewają mi się w jedną całość. Przede wszystkim przyspieszył czas – od Korei do Niemiec poszło bardzo szybko, od Niemiec do RPA – z szybkością błyskawicy! Konstatacja nie jest przesadnie sympatyczna – im człowiek starszy, jego subiektywne odczucie upływu czasu zmienia się, myślę nawet, że będzie coraz gorzej, mundiale będą coraz częściej! Przestaną być świętem, a ja i tak będę się starzał.  Ostatnie turnieje nie wryły mi się w pamięć jakoś szczególnie – raczej bez przebłysków emocjonalnych:

Korea i Japonia 2002. Pstrokate piłki (koniec z charakterystycznym wzorem piłki Adidasa); wreszcie Polska na mundialu! Rozłożone przed telewizorem papiery z magisterką; Korea – Włochy – nienawidzę Korei! Przepiękne stroje Włochów; półfinał Turcja – Brazylia, otrzymuję najniższy stopień naukowy!

Niemcy 2006. Końcówka półfinału Niemcy – Włochy – za wszystkie nasze rany i smutki; Włochy – tak się gra w turnieju! Fabio Grosso – każdy chłopak chciałby strzelać karnego o takim znaczeniu; po raz pierwszy większość piłkarzy jest młodsza ode mnie!

RPA 2010. Prawie wszyscy piłkarze są młodsi ode mnie – nigdy tak nie było! Wszechobecne wuwuzele (zatem punctum czy studium?); ośmiornica Paul; piłki – niewidki „Jabulani”; Ciekawostka klimatyczna – piłkarze w rękawiczkach, opatuleni w kurtki; przepiękne oldschoolowestroje Anglików; bardzo ładne stroje Meksyku; czarne stroje Niemców (Hitler, Ucieczka do zwycięstwa Johna Hustona); dyskusja o wprowadzeniu elektroniki do korygowania błędów sędziowskich; zemsta Niemców na Anglikach za decyzję Bachramowa; URUGWAJ!!!

Adam Adamczyk
krytyk, prozaik
Publikował m.in. w "Czasie Kultury" i serwisie futbol.pl

>>> KIKS GARRINCHY. NA CO DZIEŃ I OD ŚWIĘTA

>>> KIKS GARRINCHY. SUMA SZCZĘŚCIA I PECHA

>>> KIKS GARRINCHY. O KSIĄŻCE PIŁKARSKIEJ

>>> KIKS GARRINCHY. PIŁKARZE (NIE)LUBIANI

>>> KIKS GARRINCHY. TORT ŻAŁOBNY